Beş yaşını geçmiş bir bilgisayarın "artık işe yaramıyor" hissi vermesi çoğu zaman işlemcinin yetersizliğinden değil, sistemdeki en yavaş halkanın darboğaz yaratmasından kaynaklanır. Teşhis yapmadan yapılan müdahaleler para ve zaman kaybıdır: RAM'i 16 GB'a çıkarmak, asıl sorun mekanik diskse toplam açılış süresini yalnızca birkaç saniye kısaltır. Bu yüzden eski bilgisayar performans iyileştirmesine daima ölçümle başlamak gerekir.
Windows'ta Görev Yöneticisi'nin Performans sekmesini açıp normal iş akışınızı 10-15 dakika sürdürün. Aşağıdaki tablo, gözlemlediğiniz değere göre nereye yatırım yapmanız gerektiğini özetler:
| Gözlem | Muhtemel darboğaz | Öncelikli müdahale |
|---|---|---|
| Disk %90-100'de sabit, yanıt gecikmeli | Mekanik sabit disk | SSD geçişi |
| Bellek %85 üzeri, sayfa dosyası aktif | RAM yetersiz | Bellek yükseltmesi |
| CPU boşta bile %30-50 | Arka plan yazılımları | Başlangıç ve servis temizliği |
| Yük altında hız düşüşü, gürültü | Termal kısıtlama | Toz temizliği, termal macun |
Eski sistemlerde harcanan her liranın karşılığı eşit değildir. Deneyimli kullanıcılar arasında kabul gören sıralama nettir: önce depolama, sonra bellek, en sonda soğutma ve güç birimi bakımı.
Mekanik diskler sıralı okumada tipik olarak 80-160 MB/s bant genişliği sunar; ancak asıl fark rastgele erişimde ortaya çıkar. İşletim sistemi açılışı, program başlatma ve dosya arama işlemleri binlerce küçük okuma isteğinden oluşur ve HDD'nin kafa hareketi burada milisaniyelik gecikmeler biriktirir. SATA SSD'ler 500-550 MB/s civarında sıralı hız verir, fakat rastgele erişimde HDD'ye kıyasla katbekat daha fazla işlem yapar. NVMe SSD'ler kağıt üzerinde 2.000 MB/s ve üzerine çıkar, ancak 2015 öncesi anakartların çoğu M.2 NVMe desteklemez.
Pratik karar tablosu:
Klonlama yerine temiz kurulum tercih etmek, yıllardır biriken kayıt defteri artıklarını da geride bırakır. Klonlama yapacaksanız kaynak diskteki dolu alanın hedef SSD kapasitesinden küçük olduğundan emin olun; öncesinde gereksiz dosyaları temizlemek işi kolaylaştırır. Yanlışlıkla silinen bir şey olursa kurtarma yazılımları çoğu durumda çözüm üretir, fakat SSD'de TRIM devreye girdikten sonra şansınız belirgin biçimde azalır.
4 GB bellekli bir sistemde modern tarayıcı ve ofis uygulamalarını birlikte çalıştırmak, sürekli sayfa dosyası kullanımı anlamına gelir; disk yavaşsa bu doğrudan donmalara dönüşür. 8 GB günlük kullanım için makul bir tabandır, 16 GB ise sanal makine, video düzenleme veya çok sekmeli çalışma alışkanlığı olanlar için anlamlıdır.
Sık atlanan iki nokta var. Birincisi çift kanal: tek 8 GB modül yerine 2x4 GB kullanmak, entegre grafik yükünü paylaşan sistemlerde ölçülebilir kazanç sağlar. İkincisi uyumluluk: DDR3 ve DDR4 fiziksel olarak birbirinin yerine geçmez, dizüstülerde SO-DIMM formatı gerekir ve anakartın desteklediği maksimum kapasite ile hız kilidi vardır. Mevcut modülünüzün tam modelini öğrenip aynı seriden ikinci modül eklemek, karışık zamanlama kaynaklı kararsızlıkları önler.
Beş yıl temizlenmemiş bir dizüstünün fan kanalı tozla kapanır, işlemci sıcaklık limitine ulaşır ve frekansını düşürür. Bu durumda bilgisayar "yavaş" değil, kendini koruyor demektir. Basınçlı hava ile radyatör temizliği ve kuruyan termal macunun yenilenmesi, yük altındaki sıcaklıkları on derecelerce aşağı çekebilir. Sıcaklıkları HWiNFO benzeri araçlarla önce ölçün, işlemden sonra aynı testi tekrarlayın; kıyaslama yapmadan yapılan bakımın etkisi bilinemez.
Görev Yöneticisi'nin Başlangıç sekmesindeki "Başlangıç etkisi" sütunu, hangi uygulamanın açılışı geciktirdiğini gösterir. Yüksek etkili öğelerden bulut senkronizasyon istemcileri, yazıcı yardımcı yazılımları ve oyun platformlarını devre dışı bırakmak, açılış süresinde en görünür kazancı verir. Aynı mantık tarayıcı için de geçerlidir: onlarca eklenti yüklü bir Chrome kurulumu, 4 GB bellekli sistemde tek başına RAM'in yarısını tüketebilir. Eklentileri gözden geçirmek, sekme askıya alma kullanmak ve profil bozulmalarında yeni profil oluşturmak çoğu tarayıcı yavaşlığını